გრძლად საკითხავი

7 ივნისს სომხეთში საპარლამენტო არჩევნები ჩატარდება. ქვეყანაში მიმდინარე წინასაარჩევნო კამპანიაზე, ნიკოლ ფაშინიანის გამარჯვების შანსებზე, მმართველი პარტიის უპირატესობებზე, რუსეთის ჩარევასა და აზერბაიჯანთან მშვიდობის პერსპექტივაზე პოლიტიკის ანალიტიკოსს, CivilNet-ის გადაცემა Insights-ის წამყვან ერიკ ჰაკოფიანს ვესაუბრეთ.

პირველ რიგში, მინდა გკითხოთ, რატომ მიიჩნევა, რომ ეს არჩევნები გადამწყვეტი მნიშვნელობის არის და რა სახის გზაჯვარედინზე დგას დღეს სომხეთი?

არჩევნები უამრავი მიზეზის გამოა მნიშვნელოვანი. ეს არის პირველი არჩევნები “ყარაბაღში განხორციელებული ეთნიკური წმენდის” შემდეგ. ეს ხდება იმ დროს, როდესაც ქვეყანა, ზოგადად, დასავლეთისკენ, კონკრეტულად კი ევროკავშირისკენ მიისწრაფვის. და ეს ერთგვარი მიმართულების განმსაზღვრელი არჩევნებია. 

არსებობს ძალიან ჩვეულებრივი არჩევნები და არსებობს არჩევნები, რომლებიც ქვეყნის კურსს განსაზღვრავენ. და ეს, სავარაუდოდ, სწორედ კურსის განმსაზღვრელი არჩევნები იქნება. თუმცა, არჩევნების მნიშვნელობას რეალურად მხოლოდ დიდი ხნის შემდეგ იგებ, რადგან ძალიან შესაძლებელია, რომ დღეიდან ერთი წლის შემდეგ ეს უფრო მნიშვნელოვანი აღმოჩნდეს, ვიდრე გვგონია, ან პირიქით – ნაკლებად მნიშვნელოვანი, მაგრამ ამას მხოლოდ დრო გვიჩვენებს. თუმცა, დღევანდელი გადასახედიდან, სწორედ ამ ორი ფაქტორის გამო, ის ძალიან მნიშვნელოვანი ჩანს.

როგორ შეძლო ნიკოლ ფაშინიანმა ამ არჩევნების გადაქცევა ერთგვარ რეფერენდუმად მშვიდობასა და ომს შორის? საქართველოში, 2024 წელს, მსგავსი ნარატივები ჰქონდა ხელისუფლებას. ამ ნარატივმა – რომ ოპოზიცია ომის მხარესაა – კარგად იმუშავა და ეფექტური პროპაგანდისტული ინსტრუმენტი აღმოჩნდა. თქვენ რას ფიქრობთ? არის ეს რეფერენდუმი მშვიდობასა და ომზე, თუ ყველაფერი უფრო კომპლექსურია?

ყველაფერი ბევრად უფრო კომპლექსურია. იცით, სომხეთის ამ არჩევნების რეალურად დასანახად, არსებობს ის გამარტივებული ვერსია – რასაც მე დასავლურ ვერსიას ვუწოდებ – სადაც ყველაფერი რუსეთსა და დასავლეთს შორის ომია. ამ არჩევნების გასაგებად უნდა გააცნობიეროთ, რომ რამდენიმე რამ შეიძლება ერთდროულად იყოს მართალი. 

მართალია, რომ ეს არჩევნები დიდწილად არის დაპირისპირება რუსეთს, რუსეთის მიერ მხარდაჭერილ ძალებსა და დასავლეთს შორის. თუმცა, ეს არ ნიშნავს იმას, რომ ადამიანები, რომლებიც ხმას აძლევენ ამჟამინდელი ხელისუფლების წინააღმდეგ, რეალურად რუსეთს უჭერენ მხარს. მათ სხვა მიზეზები აქვთ. ყველაზე მეტად – რისი დამალვაც ამ ხელისუფლებას უყვარს და რასაც დასავლელი ანალიტიკოსების უმეტესობა ვერ ამჩნევს – არის ის, თუ რატომ უჭერენ მოქალაქეები მხარს ოპოზიციას (არა კონკრეტულ პარტიებს). ეს არის განცდა, რომ ამ ხელისუფლებამ შექმნა “ფინლანდიზებული” სომხეთი, რომელიც ბრძანებებს “ბაქოს დიქტატორისგან” (ილჰამ ალიევი - რედ.) იღებს, ეს კი ამ ქვეყანაში ადამიანების დიდი ნაწილისთვის მიუღებელია.

ჯერ ერთი, გამოკითხვებს რომ შეხედოთ, მშვიდობის ნარატივის არავის სჯერა. არავის სჯერა მშვიდობის იმ გაგებით, რომ მშვიდობა გვაქვს, რადგან ბაქოდან მუდმივად მოდის აგრესიული რიტორიკა – “როცა გვინდა, მაშინ შემოვიჭრებით” და ა.შ. მშვიდობის არავის სჯერა. მათ შეიძლება მისაღებად მიიჩნიონ მშვიდობა ბოლო 6 თვის ან ერთი წლის განმავლობაში, შეტაკებების შეწყვეტის გამო, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ ვინმეს სჯერა მისი სტაბილურობის. ამ ქვეყანაში ადამიანების უმრავლესობას არ სჯერა, რომ მშვიდობა ხელმისაწვდომია. ხოლო მნიშვნელოვან უმცირესობას საერთოდ არ სჯერა, რომ მშვიდობა შესაძლებელია.

ასე რომ, ის, რასაც “პრორუსულ” მხარეს უწოდებენ, რეალურად არის იმ ადამიანების ბუნებრივი ბაზა, რომლებსაც სძულთ ეს ხელისუფლება და ფიქრობენ, რომ პრემიერ-მინისტრი მეზობელი დიქტატორისგან იღებს ბრძანებებს ეროვნული ფასეულობების დასაკნინებლად, ქვეყნის დასასუსტებლად და ბაქოზე სრულად დასამორჩილებლად. აი, ეს არის მთავარი მამოძრავებელი ძალა და არა რაღაც პრორუსული განწყობები. თქვენც კარგად იცით, რადგან ჩვენს რეგიონში ცხოვრობთ, რომ რეალურად არანაირი პრორუსული ამომრჩეველი არ არსებობს, გარდა სადღაც 5-10%-ისა. რაც გვაქვს, არის საბჭოთა ნოსტალგიის მქონე ამომრჩეველი, რომელიც ძირითადად ასაკოვანია – მათ ახსოვთ დრო, როცა 20 წლისანი იყვნენ; ივიწყებ ყველაფერ ცუდს და გახსოვს მხოლოდ კარგი. აი, ეს არსებობს, მაგრამ წარმოდგენა, რომ აქ რაღაც პრორუსული ძალების მობილიზება ხდება, მცდარია. 

რა თქმა უნდა, ბევრს, მათ შორის პრემიერ-მინისტრის მხარდამჭერებსაც, არ სურთ რუსეთთან ცუდი ურთიერთობა. ეს რთული საკითხია. ვიტყოდი, რომ სომხეთში 15 ან 20% არის რადიკალურად ანტირუსი, პროევროპული მოქალაქე. რადიკალურად. ამავდროულად, ალბათ 10 ან 15%, ვინც რუსოფილია და ძალიან პრორუსია, მიუხედავად იმისა, თუ რას აკეთებს რუსეთი. ყველა დანარჩენი შუაში ხვდება. 

რუსეთი ჰგავს იმ ბიძას, რომელიც არ გიყვარს, მაგრამ იძულებული ხარ საქმე დაიჭირო მასთან, თუმცა არ გინდა, რომ შენი ცხოვრება მართოს. და სომხეთის კონტექსტში, რუსებმა სრულიად დაკარგეს ნდობა, როგორც უსაფრთხოების გარანტმა. ასე რომ, რუსეთის მიმართ ეს დამოკიდებულებები ძალიან კომპლექსურია. ამ ხელისუფლებას დიდი ინტერესი აქვს, ეს ყველაფერი წარმოაჩინოს როგორც ომი რუსეთსა და დასავლეთს შორის – ან რუსეთის მომხრე ხარ, ან წინააღმდეგი. ასე მარტივად არ არის საქმე. მესმის, რატომაც აკეთებენ ამას – ეს პოლიტიკურად მომგებიანია და ადვილი გასაყიდი ნარატივია დასავლეთისთვის, რომელიც სრულად არის აქ ჩართული, რათა დაეხმაროს მათ ხელახლა არჩევაში.  

რუსეთის სახელმწიფო ძალიან აგრესიულად მოქმედებს ამ დღის წესრიგის წინ წასაწევად. მაგრამ ეს არ აქცევს ყველა იმ ადამიანს პრორუსად, ვინც ამ ხელისუფლების წინააღმდეგ აძლევს ხმას. იცით, აქ ბევრი საპირისპირო დინებაა. და რაც ასევე მხედველობიდან რჩებათ, არის ის, რომ გვყავს ორი, სამი ან ოთხი პარტიაც კი, რომლებიც პროდასავლურები არიან, მაგრამ ამავე დროს ხელისუფლებას ეწინააღმდეგებიან. და შესაძლოა, მათგან ორი პარლამენტშიც კი შევიდეს, რაც სრულად შეცვლის ჩვენს პოლიტიკურ ცხოვრებას, რადგან პირველად გვეყოლება არა ძველი რეჟიმის წარმომადგენელი, არამედ პროდასავლური ოპოზიცია. სხვათა შორის, ეს ხელისუფლება ყველაფერს გააკეთებს მათ გასანადგურებლად. მათ ურჩევნიათ ის ძველი, დაუძლურებული პარტიები თავიანთი კორუფციული კავშირებით. მათ არ სურთ ოპოზიციაში 40 წლის იურისტები, რომლებმაც განათლება აშშ-ში მიიღეს.

გულისხმობთ არმან ტატოიანს (სახალხო დამცველი 2016-22 წლებში - რედ.) და ჰაიკ მარუთიანს (ერევნის მერი 2018-21 წლებში, ფაშინიანის ყოფილი თანაგუნდელი - რედ.)? 

როდესაც საზოგადოებრივი აზრის კველვებს ვკითხულობდი, შოკირებული ვიყავი, რადგან საქართველოში სრულიად საპირისპირო ვითარებაა. საქართველოში ახალგაზრდები, ურბანული საშუალო კლასი ყველაზე მეტად პროევროპულები და ანტისამთავრობო განწყობილებების არიან. სომხეთში კი პარადოქსული სიტუაცია გაქვთ, როდესაც უფროსი ასაკის ამომრჩეველი პროსამთავრობოა. თუმცა, არ ვფიქრობ, რომ ეს ნიშნავს იმას, რომ უფროსი ასაკის ამომრჩეველი უფრო პროევროპულია.

არა, ვფიქრობ, რაც შემიძლია ვთქვა და ამას ვამბობ, როგორც ადამიანი, ვისაც დასავლეთისკენ სვლა და დემოკრატია სურს. მე რუსეთის სახელმწიფოს წინააღმდეგი ვარ და არა რუსი ხალხის, მინდა ამაში მკაფიო ვიყო. 

ჩემთვის ამ ხელისუფლების ყველაზე დიდი დანაშაული არის ის, რომ მან დემოკრატია და დასავლური კურსი დამარცხებასთან და დამცირებასთან გააიგივა. და ამის ფასს ჩვენ მომავალი თაობების განმავლობაში გადავიხდით. 

საერთაშორისო გამოკითხვებს თუ შეხედავთ, მხოლოდ ორი ქვეყანაა, სადაც ახალგაზრდები მშობლებზე მეტად კონსერვატორები არიან: ესენია სომხეთი და ისრაელი. და ეს ხდება იმ დროს, როდესაც სომხეთი უფრო მდიდარი ხდება, უფრო ტექნოლოგიურად განვითარებული და ბევრად უფრო ღრმად ინტეგრირებული IT სამყაროში. ეს არის ამ ხელისუფლების უდიდესი ცოდვა – ისინი ვესტერნიზაციას და დემოკრატიას დამარცხებასთან და დამცირებასთან აიგივებენ მომავალი, ძალიან აქტიური და ტექნოლოგიურად ნიჭიერი თაობის გონებაში.

დიახ. და როგორ ფიქრობთ, ექნება ამას გრძელვადიანი შედეგები?

აბსოლუტურად. ამის შემდეგ ნებისმიერი ხელისუფლება მომდევნო 20 წელს მათ მიერ გაფუჭებულის გამოსწორებას მოანდომებს და ეს იქნება მომავალი. მომავალი ამ ქვეყანაში სამი რამ არის: ნაციონალისტური, კონსერვატიული და მილიტარისტული.

რაც აზერბაიჯანელებს არ ესმით, რა ეფექტი აქვს ამ დამცირების კონცეფციას. სომხეთში ხალხი ფიქრობს, რომ ხელისუფლება მათ ერთმანეთის მიყოლებით ამცირებს. ამას მოჰყვება საპასუხო რეაქცია, რომელიც საშიში იქნება, რადგან ადამიანები ჩათვლიან, რომ კედელთან მიამწყვდიეს და მშვიდობა შეუძლებელია. მე აბსოლუტურად დარწმუნებული ვარ, რომ ალიევს მშვიდობა საერთოდ არ აინტერესებს, რადგან ეს მას პოლიტიკურად არ აწყობს. ის აშშ-მ და სხვებმა კუთხეში მიიმწყვდიეს, მაგრამ ნებისმიერ წამს ეს შეიძლება შეიცვალოს და ხალხს ეს აქ კარგად ესმის.

თითქმის ყველა გამოკითხვის თანახმად, რომელსაც ვკითხულობთ, ფაშინიანს მოგების ყველაზე დიდი შანსი აქვს. მშვიდობის ნარატივის გარდა, კიდევ რა განაპირობებს მის პოპულარობას?

ბოლო თვის გამოკითხვები საერთოდ უნდა უგულებელვყოთ, რადგან ამ ეტაპზე რაღაც სასაცილო რაღაცებს ხედავთ თითქოს მმართველი პარტია 65%-ზეა. ეს სრული სისულელეა. ეს უბრალოდ არ მოხდება. ისინი ამბობენ, რომ კვლევის შედეგებიდან გამორიცხეს გამოკითხულთა 51%, ვინც ჩამოუყალიბებელია ან არ უპასუხა. კარგი, რა, ეს გამოკითხვაა? ეს ჰგავს ფსიქოლოგიურ ოპერაციას. რა ვიცით გამოკითხვების შესახებ?

სამი რამ შემიძლია გითხრათ, რაც დანამდვილებით ვიცით.

პირველი: ფაშინიანს მხარს უჭერს ამომრჩეველთა ყველაზე დიდი უმცირესობა, სადღაც 30-35%. ესენი არიან ასაკოვანი, სოფლად მცხოვრები ღარიბი ამომრჩევლები; ისინი მასთან არიან და არსად წავლენ. 

მეორე: სომხეთში ამომრჩეველთა სულ მცირე 50-დან 60%-მდე ხმას მისცემდა ალტერნატივას, იდეალური ალტერნატივა რომ არსებობდეს. ცხადია, იდეალური ალტერნატივები უმეტეს ადგილას და უმეტეს დროს არ არსებობს. 

მესამე: პრემიერ-მინისტრი ერთადერთია, ვისაც ჰყავს მიმდევრები, ყველა სხვა უბრალოდ ამომრჩევლები ჰყავს. ანუ, მის ბაზას მასთან თითქოს პიროვნული კავშირი აქვს. და ეს საუკეთესო ამომრჩეველია.

ჩემთვის წარმოუდგენელია, რომ ამ ხელისუფლებამ ხმების 35%-ზე ნაკლები მიიღოს. თუმცა, ამავე დროს, მათ არ აქვთ ქვეყნის უმრავლესობის მხარდაჭერა. და თუ მოქალაქეების უმრავლესობა დიდი რაოდენობით გამოვა, მაღალმა აქტივობამ შეიძლება დაასრულოს ეს ხელისუფლება, რადგან შეიძლება ბევრი პარტია ვიხილოთ პარლამენტში. იცით, უცნაური რამ შეიძლება მოხდეს. ფაშინიანს აქვს 30%-ის მხარდაჭერა. ასევე არის 30%, ვისაც ის ძალიან სძულს. თუმცა, ეს უკანასკნელი 30% სხვადასხვა მიმართულებით არის გაფანტული, არ არის კონსოლიდირებული. ანუ, თუ რამდენიმე პარტია მიიღებს 3.5%-ს და ვერ გადალახავს 4%-იან ბარიერს, შეიძლება მიიღოთ სიტუაცია, როდესაც ეს ხელისუფლება იღებს ხმების 38%-ს ან 40%-ს და იღებს ძალიან დიდ უმრავლესობას პარლამენტში, ან შეიძლება მიიღოთ სიტუაცია, როდესაც პარლამენტში ხუთი ან ექვსი პარტია შედის და სრული ქაოსი იწყება.

დიახ, განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში, თუ ქოჩარიანის ალიანსი „სომხეთი“ ვერ გადალახავს 8%-იან ბარიერს – ეს კოშმარი იქნება ოპოზიციისთვის. (სომხეთში საპარლამენტო არჩევნებზე 1 პარტიისთვის ბარიერი 4%-ია, თუმცა თუ 2 პარტია ქმნის ბლოკს - 8% - რედ.)

ზუსტად, ასეა. დიახ, თუ მაგალითად ქოჩარიანი 7%-ს აიღებს, ხოლო სხვა პარტიები, თუნდაც პროდასავლურები, 3.5%-ს მიიღებენ, მაშინ ხელისუფლებას ხელ-ფეხი გაეხსნება. ასე რომ, ფაქტობრივად, 3 ან 4%-ით აქტივობის ზრდას ან კლებას შეუძლია სრულად შეცვალოს შედეგი ორივე მიმართულებით.

რა არის ოპოზიციის მთავარი პრობლემა? არაპოპულარული ლიდერები, თუ ის, რომ ძალიან დაქსაქსულები არიან და ეს საარჩევნო სისტემის გამო დიდ პრობლემას ქმნის? 

ოპოზიციის ყველაზე დიდი პრობლემა რუსული ჩარევაა, რაც პრობლემებს იწვევს და ოპოზიციის დელეგიტიმაციას ახდენს. 

მეორე ისაა, რომ პროდასავლურ, ახალ ოპოზიციას ფინანსური პრობლემები აქვს და არ გააჩნია ისეთი იმიჯი ან ძლიერი კანდიდატები, რომლებიც ოპოზიციის მთავარი სახე გახდებოდნენ. წარმოდგენა, რომ რუსეთის მიერ მოსყიდული ოლიგარქი, რუსი ოლიგარქია ოპოზიციის მთავარი სახე – ეს ყველაზე დიდი საჩუქარია, რაც ამ ხელისუფლებას შეიძლება ჰქონდეს, რადგან ხალხს ეს არ უნდა. იცით, ადამიანებს რომ ჰკითხოთ, ვინც ამბობს: „რუსეთთან კარგი ურთიერთობა გვჭირდებაო“ და დაუსვათ კითხვა: „ბელარუსობა გინდათ თუ პოლონეთობა?“ – პოლონეთი 90-10-ზე იგებს.

რა თქმა უნდა.

ეს ლოგიკაა. დარწმუნებული ვარ, საქართველოშიც ასეა. ასე რომ, ოპოზციის მთავარი პრობლემა ისაა, რომ არ აღიქმება მომავლად. ის აღიქმება წარსულად. რუსეთი წარსულია. ოლიგარქები წარსულია. ძველი რეჟიმი წარსულია. ეს ახალი ძალები კი არ არიან ოპოზიციის დომინანტური ნარატივის ნაწილი. ის ფაქტი, რომ ჩვენ ვერ შევქმენით ან ვერ განვავითარეთ (და ეს ჩვენი ბრალია) ნამდვილი პროდასავლური ოპოზიცია, არის ის, რაც დღეს აფერხებს ჩვენს პოლიტიკურ განვითარებას.

თქვენს ინტერვიუებში ხშირად საუბრობთ ფინანსურ უთანასწორობასა და დისბალანსზე ოპოზიციურ პარტიებს შორის. ხშირად ამბობთ, რომ სოციალურ მედიაში ყველგან კარაპეტიანის რეკლამები ჩანს და ა.შ. რა როლს თამაშობს ეს ფინანსური დისბალანსი ოპოზიციაში ახლა?

უზარმაზარს. უზარმაზარს. რადგან, თუ ჩვეულებრივი ადამიანი ხარ – ვთქვათ, არ მოგწონს ეს ხელისუფლება და ეძებ ოპოზიციას, ხარ ჩვეულებრივი მოქალაქე, რომელიც პოლიტიკას აქტიურად არ ადევნებს თვალს: „ო, აი, ეს კაცი ყოფილა ოპოზიცია, მის სახელს ყველგან ვხედავ, მასზე საუბრობენ“. 

ამ დისბალანსის მასშტაბი რომ გაიგოთ – ჩემი ვარაუდით, კარაპეტიანი ალბათ 100 მილიონ დოლარამდე ხარჯავს. მმართველი პარტია ალბათ 50 მილიონზე მეტს ხარჯავს. ხოლო ყველა დანარჩენი – 2 ან 3 მილიონ დოლარზე ნაკლებს. 

ასე რომ, თუ გინდათ გაიგოთ, რას ნიშნავს ეს რეალურ ცხოვრებაში, ეს კოლოსალურია. უნდა გესმოდეთ, რომ ადამიანების უმრავლესობა მე ან თქვენ არ ვართ, ისინი ყოველდღიურად და დეტალურად არ ადევნებენ თვალს მოვლენებს. ჩვეულებრივი მასწავლებელი ხარ, ჩვეულებრივი ბუღალტერი... პოლიტიკას ყურადღებას არჩევნების ბოლო კვირას აქცევ. და ვისი სახელიც ყველაზე ხშირად გესმის, მას აქცევ ყურადღებას. დისბალანსი პირველ ორ პარტიასა (ფაშინიანის "სამოქალაქო კონტრაქტი" და კარაპეტიანის "ძლიერი სომხეთი" - რედ.) და ყველა დანარჩენს შორის იმაზე დიდია, ვიდრე ოდესმე ყოფილა. ახლოსაც კი ვერ მივა ძველ ციფრებთან. ეს პირველი შემთხვევაა, როდესაც ჩვენს არჩევნებში რეალურად სერიოზული ფული ტრიალებს. 

გამიკვირდება, 2021 წელს მმართველ პარტიას 2 მილიონ დოლარზე მეტი დაეხარჯა. აქ კი საუბარია დასავლელ კონსულტანტებზე – კარაპეტიანის კონსულტანტი ნეთანიაჰუს ყოფილი კონსულტანტია.

ის „ქართული ოცნების“ ყოფილი კონსულტანტიცაა, მოშე კლუგჰაფტი.

დიახ. ეს არის საჩუქრები, რომლებსაც თელ-ავივიდან გვიგზავნიან. ასე რომ, კამპანიებს დიდი მნიშვნელობა აქვს. როცა რაღაცას 75 მილიონჯერ ხედავ, სხვა რამეს კი – სამჯერ, ხმას მისცემ იმას, რაც 75 მილიონჯერ ნახე. 

ჩვენ ვხედავთ, რომ რუსეთი ერევა ამ არჩევნებში. ვხედავთ შეზღუდვებს სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტებზე, რუსი მაღალჩინოსნების განცხადებებს. რა არის ამ ქმედებების მიზანი და რა არის რუსეთის რეალური მოტივაცია არჩევნების წინ?

ცხადია, ეს გამიზნულია იმ კანდიდატის დასახმარებლად, ამ შემთხვევაში – კარაპეტიანის. რა გავლენა აქვს ამას? ორი ეფექტია. 

პირველ რიგში, მე შემიძლია მხოლოდ შთაბეჭდილებები გაგიზიაროთ, ვერ მოგცემთ მყარ ემპირიულ მონაცემებს; ეს ჩემი აზრი იქნება და არა ემპირიულ მტკიცებულებებზე დაფუძნებული რამ. 

სოფლის მეურნეობაში ჩართულ რეგიონებში ამას აქვს მნიშვნელობა, რადგან თუ მე ყვავილების ექსპორტიორი ვარ, ან ვმუშაობ იქ, სადაც ყვავილები ან გარგარი მოჰყავთ, და გარგარი ერთ კვირაში უნდა გავიტანო ექსპორტზე – დიახ, მე ეს ძალიან მადარდებს. აბსოლუტურად. ჩემზე ამას სრული გავლენა აქვს. სხვა ადგილებში კი ამას შეიძლება საპირისპირო ეფექტი ჰქონდეს: “ჯანდაბას თქვენი თავი, თქვენ ვერ გვეტყვით, რა გავაკეთოთ“. 

მაგრამ, იცით? ჩვენ გვქონდა უსასრულო, უამრავი უცხოური ჩარევის შემთხვევები. თვეების განმავლობაში აზერბაიჯანული მედია და თანამდებობის პირები ამბობდნენ: „ფაშინიანს თუ არ მისცემთ ხმას, ომი იქნებაო“ და ჩვენ არ ვიცით, რა არის ამის ეფექტი. ზოგიერთი ადამიანი აუცილებლად შეშინდება და იტყვის: „მოდი, გავყვეთ იმას, რასაც ამბობენ“. სხვები კი... ვეჭვობ, რომ საბოლოო ჯამში ეს ეფექტები ერთმანეთს აბათილებს. 

თქვენი აზრით, როგორ განვითარდება ურთიერთობები რუსეთსა და სომხეთს შორის, თუ ფაშინიანი გაიმარჯვებს? მოხდება გარკვეული ნორმალიზება, თუ ყველაფერი გაუარესდება?

გაუარესდება. ნაბიჯ-ნაბიჯ გაუარესდება, რადგან რაღაც მომენტში რუსეთი გაიძულებს მხარე აირჩიო. ამ ქვეყნის ინტერესებიდან გამომდინარე, რაც უფრო გვიან გაკეთდება ეს არჩევანი, მით უკეთესი. და რატომ ვამბობ ამას? იმიტომ, რომ მეც და თქვენც ვიცით... მე არ ვარ დარწმუნებული, რომ მომდევნო 10-15 წლის განმავლობაში ევროკავშირის რაიმე გაფართოება მოხდება. ასე რომ, რა აზრი აქვს? დიახ, ევრაზიული კავშირი ნაგავია, მესმის. მაგრამ ამავე დროს, რა აზრი აქვს ამ ხალხთან ომის დაწყებას იმ ორგანიზაციის გამო, სადაც ვერც კი შედიხარ? მერწმუნეთ, მძულს ევრაზიული კავშირი, მძულს რუსეთი, მიყვარს ევროკავშირი, მაგრამ რეალისტურად უნდა იფიქრო. თუ მე შიგნით ვერ შევდივარ, შენ კი გრძელ რიგში დგახარ და ეს კარი არ გაიღება, მაგრამ ამის გამო დღეს უნდა დაზარალდე, რამდენიმე წელი უნდა დაზარალდე, ადამიანებმა სამსახურები უნდა დაკარგონ – რა სარგებელი მოაქვს ამას?

დიახ, მაგრამ რატომ აკეთებს ამას სომხეთის ხელისუფლება? ნუთუ მათ ეს არ ესმით?

ვფიქრობ, ორი მიზეზია.

პირველი: ამ ხელისუფლებზე ზეწოლაა. როგორც იცით, დასავლური მხარე შეიძლება ისეთივე აგრესიული იყოს გადაწყვეტილებების მიღების იძულებაში, რომ მათ მხარეს გადახვიდე, თუნდაც ეს შენს ინტერესებს ეწინააღმდეგებოდეს.  

და მეორე: დარწმუნებული ვარ, ადამიანები ფიქრობენ, რომ რუსეთში რაღაცები იცვლება. ვიტყოდი, რომ არსებობს შანსი, რომ მომავალ წელს ამ დროს რუსეთს პუტინის ნაცვლად სხვა მართავდეს. ჩვენ ერთგვარ გარდამტეხ წერტილში ვართ. კრიზისში მყოფმა რუსეთმა შეიძლება ეს ტრანზიცია გააადვილოს, ან პირიქით – გააუარესოს, მაგრამ ჩვენ წარმოდგენა არ გვაქვს. მე არ ვარ დარწმუნებული ვარ, რომ მაგალითად, პუტინი რომ დაამხონ, ისინი, ვინც მოვლენ, უფრო უარესები არ იქნებიან. 80%-ით დარწმუნებული ვარ, რომ მასზე უარესები იქნებიან, რადგან რუსული ოპოზიცია რეალურად მისგან მარჯვნივ (უფრო რადიკალურ პოზიციებზე - რედ.) დგას. 

ხალხს ჰგონია, რომ რუსული ოპოზიცია თბილისში, ერევანში ან ვილნიუსში მყოფი ლურჯთმიანი გოგონები არიან. რეალურად კი ისინი  რეაქციონერი ნაძირლები არიან, რომლებსაც სტალინის დაბრუნება სურთ. ასე რომ, ფრთხილად იყავით, რას ისურვებთ. 

თუმცა, კრიზისში მყოფმა რუსეთმა შეიძლება თქვას: “ფეხებზე გვკიდია სომხეთი, გააკეთონ რაც უნდათ“ – ეს საქმეს გააადვილებდა. ან შეიძლება იყოს ასე: “იცით რა? აი, აქ უნდა ვაჩვენოთ ჩვენი ძალა და მოვუღოთ ბოლო ამათ, როგორც შეგვიძლია.” ასე რომ, ვფიქრობ, მათ შეიძლება ზედმეტად გადააფასონ საკუთარი ძალები და ზედმეტად თავდაჯერებულები იყვნენ ამის განხორციელების უნარში. თუმცა, რუსებს შეუძლიათ სომხეთი ძალიან სწრაფად ამოაყირავონ. ძალიან სწრაფად, ბევრად უფრო, ვიდრე რეალურად საქართველოში. საქართველოში რეალურად გრძნობთ ფიზიკურ ყოფნას, აქ კი... უბრალოდ ძალიან გრძელი ხელი აქვთ. მაგრამ მისმინეთ, დარწმუნებული ვარ, საქართველოშიც ასეა – ადამიანები, რომლებიც, მაგალითად, რუსეთში მიდიან სამუშაოდ... ეს ციფრები ყოველწლიურად მცირდება, რადგან ხელფასები იზრდება და დიდი განსხვავება აღარ არის. ვინც რუსეთში მიდის სამუშაოდ, ყველაზე ღარიბი ადგილებიდან მოდიან. ასე რომ, თუ შეუქმნით წვდომის პრობლემებს – ვის შეუძლია ჩამოსვლა და ვის არა – ეკონომიკას მთლიანად ვერ შეცვლით, მაგრამ შეგიძლიათ ძალიან მარტივად დააზარალოთ იმ ადამიანების 20%, ვინც ამით ცხოვრობს. მიუხედავად იმისა, რომ ასეთი მოქალაქეების წილი მცირდება.

ასევე მათ აქვთ სხვა ბერკეტებიც, როგორიცაა ბუნებრივი აირი, რკინიგზა და ა.შ. 

და ჩემი ბოლო კითხვა ეხება სომხეთ-აზერბაიჯანის სამშვიდობო პროცესს, რადგან ყველამ იცის, რომ აზერბაიჯანს დარჩენილი აქვს ბოლო ულტიმატუმი – სომხეთის კონსტიტუციის შეცვლა.* თუ ფაშინიანი გაიმარჯვებს, როგორ ხედავთ კონსტიტუციის შეცვლისა და ამ პროცესის საბოლოო სამშვიდობო შეთანხმებით დასრულების შესაძლებლობას?

კონსტიტუციაც რომ შეიცვალოს, ალიევი მაინც არ მოაწერს ხელს სამშვიდობო შეთანხმებას.

რადგან მას სჭირდება ეს კონფლიქტი. მერე იქნება მოთხოვნა, რომ “დასავლეთ აზერბაიჯანელებს სომხეთში დაბრუნების უფლება მისცეთ”. ის არ მოაწერს ხელს სამშვიდობო შეთანხმებას, რადგან ეს მის მიზნებს არ ემსახურება. უნდა შეხედოთ სამყაროს მისი პერსპექტივიდან, მნიშვნელობა არ აქვს, ის მე მომწონს თუ არა. იმ მომენტში, როდესაც მისი მოსახლეობა ჩათვლის, რომ სომხეთთან ან ზოგადად სომხებთან ყველა საკითხი მოგვარებულია, ყველა საკითხი ხდება შიდაპოლიტიკური იმ დროს, როდესაც ქვეყანაში ჩვეულებრივი ადამიანები ღარიბდებიან. 

ნავთობის რესურსები იწურება – სადღაც 2035 წლისთვის აზერბაიჯანი ტოვებს ნავთობის ბიზნესს, როგორც მთავარი ექსპორტიორი. ეს, სხვათა შორის, მათი ენერგეტიკის სამინისტროს მონაცემებია. ყოველწლიურად ნავთობის მოპოვება 5-10%-ით მცირდება. იცით, 2035 წლისთვის აზერბაიჯანის ნავთობი ფაქტობრივად ამოიწურება. გაზის რესურსები – ახალი საბადოები არ არსებობს. მათ არ შეუძლიათ შეასრულონ ის ვალდებულებებიც კი, რაც ევროკავშირის წინაშე აიღეს, რადგან რესურსები უბრალოდ არ აქვთ. ასე რომ, გყავთ ქვეყანა, რომელსაც ეკონომიკურად კრიზისული ვითარება წინ აქვს. გჭირდებათ საგარეო მტრები. არ გსურთ, რომ ყველა საკითხი შიდაპოლიტიკური გახდეს. ასე რომ, მე არ ვარ დარწმუნებული, რომ ალიევი ოდესმე საერთოდ მოაწერს რამეს ხელს, რადგან მას არ შეუძლია დაუშვას ამ თემის გაქრობა. მას უნდა ჰქონდეს ეს კოზირი ჯიბეში. კონსტიტუციის შეცვლის მოთხოვნაც იმიტომაა, რომ მან იცის – ეს ნაკლებად სავარაუდოა, რომ მოხდეს.

და ამას რეფერენდუმი სჭირდება, თუ პარლამენტს შეუძლია კონსტიტუიის შეცვლა? 

კონსტიტუციაში ნებისმიერი ცვლილებისთვის საჭიროა რეფერენდუმი და საჭიროა ამომრჩეველთა მინიმალური რაოდენობა. საჭიროა 650 ათასი ხმის მიღება. ხმა უნდა მისცეს ყველა უფლებამოსილი ამომრჩევლის 25%-მა. და რეალური სურათი რომ დავინახოთ: სომხეთში ნორმალურ არჩევნებზე 1.2 მილიონი ამომრჩეველი მოდის. არასაარჩევნო პერიოდში კი აქტივობა საშინელია. ასე რომ, იქნება საკონსტიტუციო რეფერენდუმი, რომელმაც რეალურად კენჭისყრაზე მოსული მოქალაქეების 65%-ის მხარდაჭერა უნდა მიიღოს. ეს არის საწამლავის აბი.  

პირველი: ეს გამოიწვევს პოლიტიკურ სამოქალაქო ომს სომხეთში. მეორე: ნაკლებად სავარაუდოა, რომ ამ ცვლილებას მოქალაქეებმა მხარი დაუჭირონ. და მესამე: თუ არ გავა, აზერბაიჯანი შემობრუნდება და იტყვის: “აი, ხედავთ? სომეხმა ხალხმა ხმა მისცა მშვიდობის წინააღმდეგ და ხმა მისცა ომს.” 

ფაშინიანის ხელისუფლების მხრიდან ამ მოთხოვნაზე დათანხმება კატასტროფული შეცდომაა, რადგან ეს არ არის სამშვიდობო პროცესის ნაწილი. აბა, რაზე ვსაუბრობთ აქ? კონსტიტუციის პრეამბულას საერთო არაფერი აქვს ამ საკითხთან. რეფერენდუმი სომხეთს ჩაითრევს პოლიტიკურ სამოქალაქო ომში, სადაც ის ქვეყანას ნაკუწებად აქცევს, რადგან ყველამ იცის, რასაც უნდა ამბობდნენ, რომ ეს არის ალიევის რეფერენდუმი. მე შემიძლია გითხრათ, რისთვისაა ეს გამიზნული, გარდა იმ სამი მიზნისა, რაც ჩამოვთვალე. 

თუ გსურთ გლობალურად გაიგოთ – მათ სურთ, რომ სომეხმა ხალხმა ხმა მისცეს საკუთარ დამცირებას. აი, რა არის ამ მოთხოვნის მიზანი. რასაც უნდა გეუბნებოდნენ, აზერბაიჯანული რეჟიმის რეალური სურვილია, სომეხმა ამომრჩეველმა ხმა მისცეს საკუთარ დამცირებას. და თუ ეს საკონსტიტუციო ცვლილებები გავა, სომხეთში პოლიტიკურად სამოქალაქო ომი დაიწყება, რაც მათ მისცემს საბაბს თქვან, რომ სომხებმა უარყვეს მშვიდობა. მათთვის ამ მოთხოვნაზე დათანხმება პოლიტიკური დანაშაულია.

დიდი მადლობა.

*  აზერბაიჯანი აცხადებს, რომ სომხეთის მოქმედი კონსტიტუციის პრეამბულაში ნახსენები დამოუკიდებლობის დეკლარაცია ტერიტორიულ პრეტენზიებს შეიცავს აზერბაიჯანის მიმართ (კერძოდ, ყარაბაღთან გაერთიანების შესახებ) და სანამ ეს მუხლები ძალაშია, სამშვიდობო შეთანხმების გაფორმება შეუძლებელია.